Autobus, który przyjeżdża raz na godzinę, nie jest alternatywą dla samochodu — jest wymówką, żeby go kupić. A tak właśnie wygląda oferta transportu zbiorowego dla większości osiedli, które w ostatnich dekadach wyrosły na polach wokół polskich miast: kilkanaście domów tu, blok tam, wszystko dojazdem jedną wąską drogą. Do takiej zabudowy nie da się doprowadzić sensownej komunikacji, bo jest zbyt rozproszona, żeby jakikolwiek rozkład jazdy się spinał. Dlatego Razem nie traktuje transportu i planowania przestrzeni jako dwóch osobnych spraw — komunikację trzeba projektować razem z zabudową, a samo rozlewanie się miast zatrzymać. Inaczej co roku fundujemy sobie nowe dzielnice, w których transport zbiorowy przegrywa, zanim ruszy pierwszy autobus.
Miasto, które się rozlewa, skazuje na samochód
Partia Razem nazywa ten proces po imieniu od lat. W stanowisku „Razem dla miast" z 2019 roku pada zdanie, że polskie miasta „rozlewają się z powodu destrukcyjnych procesów dezurbanizacji", a jednym z celów polityki przestrzennej ma być zapobieganie „rozlewaniu się tkanki miejskiej". To nie jest metafora. Zabudowa realnie wypełza poza granice miast szybciej, niż przybywa mieszkańców — grunt rolny za miastem jest tani, więc deweloper stawia osiedle tam, gdzie działka kosztuje ułamek ceny, a nie tam, gdzie jest już droga, kanalizacja, szkoła i przystanek.
Mechanizm domina jest zawsze ten sam. Osiedle powstaje w szczerym polu, bez usług w zasięgu spaceru, więc każdy dorosły potrzebuje auta — do pracy, do szkoły dziecka, po zakupy. Rodzina, którą stać, kupuje drugi samochód. Rano wszyscy wyjeżdżają tą samą wylotówką o tej samej porze i stają w korku na wjeździe do miasta. Gęstość zabudowy jest przy tym tak niska, że linia autobusowa obsługiwałaby garstkę ludzi — więc albo jej nie ma, albo jeździ tak rzadko, że nikt jej nie używa. Transport zbiorowy nie przegrywa tu z wygodą samochodu; przegrywa z geografią, którą sami zaprojektowaliśmy.
Chaos przestrzenny ma cenę — i to niską dopiero na papierze
Rozlewanie się miast wygląda na oszczędność, dopóki ktoś nie policzy pełnego rachunku. Zrobił to zespół badaczy pod redakcją Adama Kowalewskiego, Tadeusza Markowskiego i Przemysława Śleszyńskiego w raporcie „Studia nad chaosem przestrzennym" (Studia KPZK PAN, t. 182, 2018), szacując roczne koszty chaosu przestrzennego w Polsce na co najmniej 84,3 mld zł.
Ten sam raport pokazuje, dlaczego akurat transport dominuje w rachunku: im dalej i bardziej chaotycznie rozrzucone są domy, tym dłuższe i liczniejsze są przymusowe dojazdy. Skalę codziennego wahadła widać w danych GUS o dojazdach do pracy — z badania przepływów ludności związanych z zatrudnieniem wynika, że do pracy poza gminą swojego zamieszkania dojeżdżają miliony pracujących. Znaczna część tego ruchu to właśnie codzienne wyjazdy z rozlanych przedmieść do centrum — kilometry, które w zwartym mieście albo w ogóle by nie powstały, albo obsłużyłby je tramwaj zamiast dwóch samochodów na rodzinę.
Do tego dochodzi koszt, którego żaden arkusz nie zsumuje: godzina dziennie stracona w korku, dziecko wożone na każde zajęcia, bo pieszo nie da się dojść nigdzie, seniorka odcięta od świata w dniu, w którym nie ma jej kto podwieźć. Za tanią działkę pod miastem płacimy wszyscy — także ci, którzy mieszkają gdzie indziej, a składają się podatkami na dociąganie infrastruktury tam, gdzie zabudowa nigdy nie powinna była powstać.
Transport projektuje się razem z zabudową, nie po niej
Z tej diagnozy płynie prosty wniosek: transportu zbiorowego nie da się dokleić do gotowego osiedla. Albo osiedle jest od początku pomyślane tak, że autobus czy tramwaj ma kogo wozić — bo zabudowa jest zwarta, a przystanek w zasięgu spaceru — albo żadna dotacja tego nie odkręci. Dlatego Razem stawia dwie rzeczy razem: planowanie przestrzenne i komunikację.
Po pierwsze — zatrzymać rozlewanie zabudowy. Nowe osiedla mają powstawać tam, gdzie infrastruktura już jest albo realnie powstanie, a nie tam, gdzie grunt był najtańszy. Po drugie — transport publiczny planować wspólnie z mieszkańcami i wspólnie z decyzją o tym, gdzie w ogóle stanie zabudowa. Stanowisko „Razem dla miast" mówi wprost o transporcie „projektowanym wspólnie z lokalną społecznością": to znaczy, że linia autobusowa nie jest doklejką po fakcie, tylko elementem planu osiedla — tak samo jak droga i wodociąg. Zwarte, dobrze zaplanowane miasto obsługuje się komunikacją tanio i gęsto; rozlane — nie da się wcale.
Co proponuje Razem
W deklaracji programowej z 2025 roku Razem zapisał to jako twarde zobowiązanie w rozdziale o prawie do mieszkania:
Wprowadzimy narzędzia prawne, umożliwiające przywrócenie do polskich miast ładu przestrzennego — obowiązkowe standardy urbanistyczne dla wszystkich inwestycji oraz plany rozwoju obszarów metropolitalnych. Zatrzymamy chaotyczne rozlewanie się zabudowy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Prawo do mieszkania”, pkt 9, partiarazem.pl
W praktyce oznacza to kilka powiązanych zmian:
- Stop chaotycznemu rozlewaniu się zabudowy — koniec z osiedlami w polu bez drogi, szkoły i przystanku; nowa zabudowa tam, gdzie infrastruktura, w tym transport, już istnieje albo jest realnie zaplanowana.
- Obowiązkowe standardy urbanistyczne dla każdej inwestycji — dostęp do transportu publicznego jako warunek, a nie miła opcja: żadnych wyjątków dla pojedynczych „wuzetek" i specustaw.
- Plany rozwoju obszarów metropolitalnych — miasto i otaczające je gminy planują zabudowę i komunikację wspólnie, zamiast konkurować o dewelopera, który i tak wyśle klientów do korka na tej samej wylotówce.
- Transport zbiorowy projektowany z lokalną społecznością — rozkład jazdy i przebieg linii ustalane razem z mieszkańcami i wpisane w plan osiedla, a nie dorzucane po latach, gdy okazuje się, że bez auta nie da się tu żyć.
To nie jest program przeciwko przedmieściom ani przeciwko domowi z ogródkiem. To program przeciwko modelowi, w którym każde nowe osiedle z automatu produkuje kolejny korek i kolejne rodziny skazane na dwa samochody. Kiedy zabudowa jest zwarta, a usługi w zasięgu spaceru, transport zbiorowy nagle się opłaca — i to jest dokładnie ta sama logika, którą opisujemy w tekście o tym, jak odzyskać ulice dla miasta dla ludzi, a nie dla samochodu.
Że rozlewanie się miast to nie tylko problem transportu, ale i najdroższy sposób budowania mieszkań, szczegółowo liczą autorzy serwisu o mieszkaniach: Osiedla, nie sypialnie — chaos przestrzenny kosztuje nas dziesiątki miliardów rocznie.
Źródła i dalsza lektura
- Partia Razem — Stanowisko „Razem dla miast" (2019)
- Partia Razem — „Prawo do mieszkania" (deklaracja programowa 2025)
- Kowalewski A., Markowski T., Śleszyński P. (red.), „Studia nad chaosem przestrzennym", Studia KPZK PAN, t. 182, 2018 — omówienie na stronie KPZK PAN
- „Studia nad chaosem przestrzennym" — tomy w czytelni czasopism PAN (Studia KPZK)
- GUS — Przepływy ludności związane z zatrudnieniem (dojazdy do pracy)