Program Partii Razem dla transportu publicznego w pigułce
Bez samochodu w wielu gminach nie da się dziś dojechać do pracy, szkoły ani lekarza, a więc brak autobusu odcina nie od wygody, lecz od udziału w życiu publicznym. Sieć połączeń autobusowych, którą Polska miała jeszcze w latach 90., rozsypano razem z państwowymi PKS-ami, a rynek nie dowiózł ludzi tam, gdzie się to nie opłaca. Razem traktuje transport zbiorowy jak usługę, którą państwo jest winne każdej gminie, i chce doprowadzić autobus do każdej z nich — regularnie, przez cały tydzień.
Zjawisko jest policzone od lat: analitycy Klubu Jagiellońskiego wykazali, że w gminach, w których nie istnieje organizowana przez samorząd komunikacja lokalna, mieszka 13,8 mln osób — ponad jedna trzecia kraju. Dla milionów gospodarstw domowych jest to codzienność, w której wyjście z domu bez własnego auta po prostu oznacza pozostanie w domu.
Sieć zwijała się przez całe trzy dekady: w latach 1993–2016 pozamiejski regularny transport autobusowy stracił prawie trzy czwarte pasażerów, a dostępność oferty spadła o mniej więcej połowę. Skąd wziął się ten upadek i dlaczego prywatne „busy" go nie zastąpiły, rozkładamy w tekście o wykluczeniu komunikacyjnym.
Państwo próbuje łatać dziurę doraźnie. Działa Fundusz rozwoju przewozów autobusowych, z którego dopłaca się samorządom do deficytowych linii — do 3 zł za wozokilometr. To ważny krok, ale wciąż tylko dopłata uzależniona od tego, czy dana gmina złoży wniosek i dołoży własne środki: sąsiednia gmina może mieć autobus, twoja — nie.
Razem chce zamienić tę loterię w gwarancję. Zamiast liczyć, że rynek dowiezie ludzi tam, gdzie to się nie opłaca, państwo ma kierować pieniądze z budżetu do samorządów budujących własnych, publicznych operatorów — jak przejść od doraźnej dopłaty do stałego finansowania, rozkładamy w tekście o pieniądzach na wiejski autobus. Jak taka odbudowa mogłaby wyglądać w praktyce — od taboru po organizację przewozów — opisujemy w tekście o odbudowie publicznych autobusów. W ślad za starszym programem transportowym partia zakłada przy tym twardy standard: obowiązek utrzymywania minimalnej liczby kursów do każdej wsi sołeckiej, organizowanych przez województwa na wspólnych, ustalonych centralnie zasadach.
Za liczbą 13,8 mln kryją się bardzo konkretne osoby. Płacą najmłodsi i najstarsi: nastolatek wybiera szkołę nie tę dobrą, tylko tę, do której da się dowieźć — jak brak autobusu odcina dziecko od nauki, pokazujemy w tekście o dowozie uczniów; osoba starsza planuje wizytę u lekarza wokół rozkładu jedynego busa. Brak połączenia najmocniej uderza też w tych, którzy i tak wracają na trudniejszy rynek pracy — a autobus, do którego nie da się wjechać wózkiem, wyklucza kolejnych. Dlatego dostępność taboru i przystanków dla osób z niepełnosprawnościami, seniorów i rodziców z wózkami przesądza o tym, czy komunikacja publiczna jest naprawdę publiczna; rozwijamy to w tekście o dostępności transportu.
To, czy z danej miejscowości da się wyjechać, przesądza często o tym, czy w ogóle warto się tam wprowadzać — a więc i o cenach mieszkań, i o tym, które okolice pustoszeją. Jak wykluczenie komunikacyjne splata się z decyzją, gdzie da się mieszkać, pokazuje siostrzany serwis o mieszkaniach w tekście osiedla, nie sypialnie.
Skala polskiego wykluczenia komunikacyjnego nie jest europejską normą, lecz wyjątkiem. Program transportowy Razem stawia to wprost: Polska jest rzadkim wyjątkiem w Unii z praktycznie nieistniejącym dofinansowaniem regionalnej komunikacji autobusowej. W większości krajów Zachodu regionalny autobus jest — tak jak kolej — usługą organizowaną i finansowaną przez władze regionalne na stałych zasadach, a nie zostawioną prywatnym przewoźnikom tam, gdzie akurat się to opłaca.
Skutek polskiego modelu opisał Klub Jagielloński: po wycofaniu publicznego finansowania regularny transport pozamiejski stracił w latach 1993–2016 prawie trzy czwarte pasażerów, a tam, gdzie znikł, zastąpiły go prywatne „busy" o jakości uwłaczającej zamożności kraju albo nie zastąpiło nic. Rozwiązanie, które proponuje Razem — stałe finansowanie z budżetu i obowiązek organizacji przewozów przez samorządy wojewódzkie — jest po prostu dogonieniem standardu, który w Europie Zachodniej od dawna obowiązuje.
Odbudujemy publicznych przewoźników autobusowych, kierując środki z budżetu do samorządów rozwijających swoich operatorów. Docelowo autobusy będą docierać do każdej gminy i kursować regularnie przez cały tydzień. Dostosujemy komunikację zbiorową do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska z atomu, krzemu i stali”, pkt 9, partiarazem.pl
Gdy w gminie likwiduje się małą szkołę, a autobusu nie ma, droga dziecka do nauki wydłuża się o kilometry, które ktoś musi pokonać samochodem. Razem łączy odbudowę publicznych autobusów z równym dostępem do edukacji, bo bez dojazdu prawo do nauki zostaje na papierze.
Razem chce, by prawo gwarantowało minimalną liczbę kursów autobusu do każdej wsi sołeckiej — organizowanych przez województwa na wspólnych zasadach. Koniec sytuacji, w której o dojeździe decyduje to, czy akurat komuś się to opłaca.
Dziś państwo dopłaca do wiejskich autobusów doraźnie — do 3 zł za wozokilometr, o ile gmina złoży wniosek i dołoży swoje. Razem chce zamienić tę loterię w gwarancję: stałe środki z budżetu dla samorządów budujących własnych, publicznych przewoźników.
W polskich miastach niskopodłogowy jest już niemal każdy autobus, ale tramwaje tylko w połowie, a najwięcej barier zostało tam, gdzie kończy się pojazd: na wysokim progu przystanku, na stacji bez windy, w kursie bez zapowiedzi. Razem chce dostosować całą komunikację zbiorową do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.
Po dawnym PKS-ie w wielu gminach został pusty dworzec i przystanek, na którym nic już nie przyjeżdża. Rynek nie obsłuży tras, na których się nie zarabia. Razem chce, żeby to samorząd organizował i finansował regionalne autobusy — a budżet państwa do nich dopłacał — tak by autobus docierał do każdej gminy przez cały tydzień.
W gminach bez zorganizowanej komunikacji publicznej mieszka 13,8 mln osób — dla nich samochód to warunek udziału w życiu kraju. Razem chce, żeby autobus docierał do każdej gminy i kursował regularnie przez cały tydzień.
